Testosteron - normy u kobiet i mężczyzn, interpretacja wyników

Czym jest testosteron i gdzie jest wytwarzany

Testosteron to najważniejszy androgen (hormon męski) w organizmie człowieka, należący do grupy hormonów steroidowych. Chociaż jest powszechnie kojarzony z mężczyznami, testosteron jest obecny i pełni istotne funkcje również w organizmie kobiet, choć w znacznie niższych stężeniach.

U mężczyzn głównym źródłem testosteronu są komórki Leydiga w jądrach, które wytwarzają około 95% tego hormonu. Produkcja testosteronu jest regulowana przez oś podwzgórze-przysadka-gonady: podwzgórze wydziela hormon uwalniający gonadotropiny (GnRH), który stymuluje przysadkę do wydzielania hormonu luteinizującego (LH) i folikulotropowego (FSH). LH bezpośrednio stymuluje komórki Leydiga do produkcji testosteronu. Gdy poziom testosteronu we krwi jest odpowiednio wysoki, działa hamująco na podwzgórze i przysadkę (ujemne sprzężenie zwrotne), zapobiegając nadmiernej produkcji.

U kobiet testosteron jest wytwarzany w jajnikach (25%), korze nadnerczy (25%) oraz w wyniku obwodowej konwersji prekursorów androgenowych (50%), głównie androstendionu i dehydroepiandrosteronu (DHEA). Choć stężenia testosteronu u kobiet są 10-20 razy niższe niż u mężczyzn, hormon ten pełni ważne funkcje fizjologiczne.

Dodatkowe, niewielkie ilości testosteronu są wytwarzane przez korę nadnerczy u obu płci. Testosteron jest również prekursorem estradiolu, w który jest przekształcany pod wpływem enzymu aromatazy, głównie w tkance tłuszczowej, kościach i mózgu.

Normy testosteronu u mężczyzn i kobiet

Prawidłowa interpretacja wyniku testosteronu wymaga uwzględnienia płci, wieku, a także pory dnia pobrania krwi, ponieważ testosteron wykazuje wyraźny rytm dobowy.

U dorosłych mężczyzn prawidłowy poziom testosteronu całkowitego wynosi zazwyczaj 300-1000 ng/dl (10,4-34,7 nmol/l). Najwyższy poziom testosteronu obserwowany jest rano, między godziną 7:00 a 10:00, a w ciągu dnia może spadać o 20-30%. Z tego powodu krew do badania testosteronu należy pobierać rano. Poziom testosteronu u mężczyzn naturalnie obniża się z wiekiem, średnio o około 1-2% rocznie po 30. roku życia.

U dorosłych kobiet prawidłowy poziom testosteronu całkowitego wynosi zazwyczaj 15-70 ng/dl (0,5-2,4 nmol/l). Stężenie testosteronu u kobiet zmienia się w trakcie cyklu menstruacyjnego, osiągając nieco wyższe wartości w środku cyklu (wokół owulacji). Po menopauzie poziom testosteronu stopniowo spada, choć spadek ten jest mniej gwałtowny niż w przypadku estradiolu.

Warto pamiętać, że normy referencyjne mogą się różnić w zależności od laboratorium, stosowanej metody oznaczenia i jednostek. Wynik zawsze należy interpretować w odniesieniu do zakresu podanego na wyniku badania.

Testosteron całkowity, wolny i biodostępny

W krwi testosteron występuje w trzech frakcjach, które różnią się aktywnością biologiczną.

Testosteron całkowity to suma wszystkich frakcji testosteronu we krwi. Jest to najczęściej oznaczana forma i stanowi punkt wyjścia do diagnostyki zaburzeń androgenowych.

Testosteron związany z SHBG (globuliną wiążącą hormony płciowe) stanowi 60-70% testosteronu całkowitego. Ta frakcja jest biologicznie nieaktywna, ponieważ silne wiązanie z SHBG uniemożliwia testosteronowi wnikanie do komórek docelowych.

Testosteron związany z albuminą stanowi 30-40% i jest wiązany z albuminą znacznie słabiej niż z SHBG. Ta frakcja może się łatwo uwalniać i stawać aktywna biologicznie.

Testosteron wolny stanowi jedynie 1-3% testosteronu całkowitego i jest frakcją niezwiązaną z żadnym białkiem. Jest to forma najbardziej aktywna biologicznie, zdolna do bezpośredniego wiązania z receptorami androgenowymi w komórkach docelowych.

Testosteron biodostępny to suma testosteronu wolnego i związanego z albuminą, czyli frakcje potencjalnie aktywne biologicznie.

W sytuacjach, gdy poziom SHBG jest nieprawidłowy (podwyższony np. przy nadczynności tarczycy, chorobach wątroby, stosowaniu estrogenów lub obniżony np. przy otyłości, cukrzycy, hipotiroidyzmie), testosteron całkowity może nie odzwierciedlać rzeczywistej aktywności androgenowej. W takich przypadkach oznaczenie testosteronu wolnego lub obliczenie wskaźnika wolnych androgenów (FAI) daje bardziej wiarygodny obraz kliniczny.

Niski testosteron u mężczyzn - hipogonadyzm

Niedobór testosteronu u mężczyzn, określany jako hipogonadyzm, jest definiowany jako obniżony poziom testosteronu w surowicy krwi potwierdzony w co najmniej dwóch oznaczeniach, któremu towarzyszą objawy kliniczne. Hipogonadyzm dzieli się na dwa główne typy w zależności od przyczyny.

Hipogonadyzm pierwotny (hipergonadotropowy) wynika z uszkodzenia lub dysfunkcji samych jąder. Przyczyny mogą obejmować zespół Klinefeltera (kariotyp 47,XXY), wnętrostwo (niezstąpienie jąder), zapalenie jąder (np. poinfekcyjne po śwince), urazy jąder, chemioterapię lub radioterapię, torsję jądra lub wrodzone zaburzenia syntezy testosteronu. W hipogonadyzmie pierwotnym testosteron jest niski, a gonadotropiny (LH, FSH) są podwyższone, ponieważ przysadka próbuje stymulować niewydolne jądra.

Hipogonadyzm wtórny (hipogonadotropowy) wynika z zaburzeń na poziomie podwzgórza lub przysadki mózgowej. Przyczyny mogą obejmować guzy przysadki (w tym prolaktynomę), niedoczynność przysadki, zespół Kallmanna, stosowanie opioidów lub glikokortykosteroidów, nadmierny stres, otyłość, obturacyjny bezdech senny lub stosowanie sterydów anabolicznych (które hamują oś podwzgórze-przysadka-gonady). W hipogonadyzmie wtórnym zarówno testosteron, jak i gonadotropiny są niskie.

Objawy niskiego testosteronu u mężczyzn mogą obejmować obniżone libido i zaburzenia erekcji, zmęczenie i brak energii, zmniejszenie masy i siły mięśniowej, przyrost tkanki tłuszczowej (szczególnie trzewnej), obniżony nastrój lub depresję, zaburzenia koncentracji i pamięci, zmniejszenie owłosienia ciała i twarzy, ginekomastię, obniżoną gęstość mineralną kości, a także zaburzenia płodności (obniżona jakość nasienia).

Wysoki testosteron u kobiet

Podwyższony testosteron u kobiet, określany jako hiperandrogenizm, jest jednym z najczęstszych zaburzeń hormonalnych w tej grupie i może wskazywać na różne stany kliniczne.

Zespół policystycznych jajników (PCOS) jest najczęstszą przyczyną podwyższonego testosteronu u kobiet w wieku rozrodczym, dotykającą 6-12% populacji kobiet. PCOS może charakteryzować się podwyższonym testosteronem lub innymi androgenami, zaburzeniami owulacji, policystyczną morfologią jajników w USG oraz często towarzyszącą insulinoopornością. Objawy hiperandrogenizmu w PCOS mogą obejmować hirsutyzm (nadmierne owłosienie w miejscach typowo męskich), trądzik, łojotok, łysienie androgenowe, a w ciężkich przypadkach wirylizację.

Wrodzony przerost nadnerczy (CAH, ang. congenital adrenal hyperplasia) to grupa genetycznych zaburzeń syntezy kortyzolu w nadnerczach, prowadzących do nadprodukcji androgenów. Najczęstszą formą jest niedobór 21-hydroksylazy. Postać nieklasyczna CAH może objawiać się dopiero w okresie dojrzewania lub u dorosłych objawami podobnymi do PCOS.

Nowotwory jajników lub nadnerczy produkujące androgeny mogą prowadzić do gwałtownego i znacznego wzrostu testosteronu. W przypadku nagłego pojawienia się objawów wirylizacji (pogłębienie głosu, powiększenie łechtaczki, łysienie typu męskiego) konieczna jest pilna diagnostyka w kierunku procesu nowotworowego.

Inne przyczyny podwyższonego testosteronu u kobiet mogą obejmować otyłość, insulinooporność, hiperprolaktynemię, choroby tarczycy oraz stosowanie niektórych leków.

Testosteron a wiek - andropauza

Termin "andropauza" lub "zespół niedoboru testosteronu związany z wiekiem" (LOH, ang. late-onset hypogonadism) odnosi się do stopniowego spadku poziomu testosteronu u starzejących się mężczyzn. W odróżnieniu od menopauzy u kobiet, która jest nagłym i wyraźnym wydarzeniem hormonalnym, spadek testosteronu u mężczyzn jest procesem powolnym i stopniowym.

Po 30. roku życia poziom testosteronu całkowitego obniża się średnio o 1-2% rocznie, a testosteronu wolnego jeszcze szybciej (o 2-3% rocznie), ze względu na równoczesny wzrost poziomu SHBG z wiekiem. Nie u wszystkich mężczyzn spadek ten prowadzi do objawów klinicznych. Szacuje się, że objawowy niedobór testosteronu dotyczy około 2-5% mężczyzn w wieku 40-79 lat.

Czynniki mogące przyspieszać spadek testosteronu z wiekiem obejmują otyłość (szczególnie trzewną), cukrzycę typu 2 i insulinooporność, zespół metaboliczny, przewlekłe choroby ogólnoustrojowe, stres, brak aktywności fizycznej, zaburzenia snu, nadmierne spożycie alkoholu oraz stosowanie niektórych leków.

Decyzja o ewentualnym wdrożeniu terapii zastępczej testosteronem u starszych mężczyzn powinna być podjęta indywidualnie przez lekarza, po dokładnej ocenie objawów, potwierdzeniu niskiego testosteronu w badaniach laboratoryjnych i wykluczeniu przeciwwskazań.

Wskaźnik wolnych androgenów (FAI) i SHBG

Wskaźnik wolnych androgenów (FAI, ang. Free Androgen Index) jest obliczany na podstawie stężenia testosteronu całkowitego i SHBG według wzoru: FAI = (testosteron całkowity [nmol/l] / SHBG [nmol/l]) x 100.

FAI jest szczególnie przydatny w diagnostyce hiperandrogenizmu u kobiet, gdzie może być podwyższony nawet przy prawidłowym testosteronie całkowitym, jeśli poziom SHBG jest obniżony. Prawidłowe wartości FAI u kobiet wynoszą zazwyczaj poniżej 5, a u mężczyzn 30-150.

SHBG (globulina wiążąca hormony płciowe) jest białkiem produkowanym w wątrobie, które wiąże i transportuje testosteron i estradiol we krwi. Poziom SHBG jest regulowany przez wiele czynników. Wzrost SHBG może wskazywać na związek z nadczynnością tarczycy, estrogenami, chorobami wątroby, anoreksją, starzeniem się lub ciążą. Spadek SHBG może wskazywać na związek z otyłością, insulinoopornością, cukrzycą typu 2, niedoczynnością tarczycy, androgenami lub zespołem nerczycowym.

Zrozumienie roli SHBG jest kluczowe dla prawidłowej interpretacji wyników testosteronu, ponieważ zmiany SHBG wpływają na stosunek testosteronu wolnego do całkowitego i mogą maskować lub ujawniać kliniczny niedobór lub nadmiar androgenów.

Terapia zastępcza testosteronem - najważniejsze informacje

Terapia zastępcza testosteronem (TRT, ang. testosterone replacement therapy) może być rozważana u mężczyzn z potwierdzonym hipogonadyzmem, objawiającym się niskim testosteronem i towarzyszącymi objawami klinicznymi. TRT jest dostępna w różnych formach: żele i kremy do stosowania na skórę, iniekcje domięśniowe (krótko- i długodziałające), plastry przezskórne, tabletki doustne oraz implanty podskórne.

TRT może przynieść korzyści w postaci poprawy libido i funkcji seksualnych, zwiększenia masy i siły mięśniowej, poprawy gęstości mineralnej kości, zmniejszenia tkanki tłuszczowej, poprawy nastroju i energii oraz poprawy funkcji poznawczych.

Jednakże TRT wiąże się również z potencjalnymi ryzykami i wymaga regularnego monitorowania. Do potencjalnych działań niepożądanych należą policytemia (wzrost hematokrytu), zaburzenia lipidowe, zatrzymanie płynów, trądzik, nasilenie bezdechu sennego, hamowanie spermatogenezy (co może prowadzić do bezpłodności), a w przypadku stosowania bez nadzoru lekarskiego ryzyko zaburzeń sercowo-naczyniowych.

Terapia testosteronem jest przeciwwskazana u mężczyzn z rozpoznanym lub podejrzewanym rakiem prostaty lub rakiem gruczołu piersiowego, ciężką policytemią, niewyrównaną niewydolnością serca oraz u mężczyzn planujących ojcostwo (ze względu na hamujący wpływ na spermatogenezę).

Samodzielne stosowanie testosteronu bez wskazań medycznych i nadzoru lekarskiego jest niebezpieczne i stanowczo odradzane.

Jak przygotować się do badania testosteronu

Krew do oznaczenia testosteronu należy pobierać rano, między godziną 7:00 a 10:00, ze względu na wyraźny rytm dobowy tego hormonu. Pobranie krwi o późniejszej porze może dać fałszywie zaniżony wynik. Przed badaniem nie jest wymagane bycie na czczo, choć niektóre laboratoria mogą to zalecać, szczególnie gdy jednocześnie oznaczane są inne parametry.

Na dzień przed badaniem warto unikać intensywnego wysiłku fizycznego i spożycia alkoholu. Należy poinformować lekarza o stosowanych lekach, w szczególności preparatach hormonalnych, sterydach anabolicznych, glikokortykosteroidach i opioidach, ponieważ mogą one istotnie wpływać na wynik.

W przypadku nieprawidłowego wyniku lekarz zazwyczaj zleca powtórzenie badania w odstępie co najmniej 2-4 tygodni, ponieważ pojedynczy wynik może nie być miarodajny ze względu na fizjologiczne wahania poziomu testosteronu. Diagnostyka hipogonadyzmu wymaga potwierdzenia niskiego testosteronu w co najmniej dwóch niezależnych oznaczeniach.

Kiedy skonsultować się z lekarzem

Konsultacja z endokrynologiem, urologiem lub ginekologiem jest wskazana w przypadku objawów mogących wskazywać na zaburzenia poziomu testosteronu. U mężczyzn mogą to być obniżone libido, zaburzenia erekcji, narastające zmęczenie, utrata masy mięśniowej, przyrost tkanki tłuszczowej, obniżony nastrój, zaburzenia koncentracji lub ginekomastia. U kobiet mogą to być nadmierne owłosienie, trądzik, łysienie typu męskiego, nieregularne miesiączki, obniżone libido lub trudności z zajściem w ciążę. Wyniki badań laboratoryjnych zawsze powinny być interpretowane przez lekarza w kontekście objawów klinicznych, historii choroby i wyników innych badań hormonalnych.

Powiązane badania

• SHBG - globulina wiążąca hormony płciowe - białko transportowe kluczowe dla interpretacji wyników testosteronu
• DHEA-S - siarczan dehydroepiandrosteronu - androgen nadnerczowy, prekursor testosteronu
• LH - hormon luteinizujący - hormon przysadki stymulujący produkcję testosteronu w jądrach
• FSH - hormon folikulotropowy - hormon przysadki regulujący spermatogenezę i wzrost pęcherzyków
• Estradiol (E2) - estrogen powstający z aromatyzacji testosteronu