Eozynofile - normy, podwyższone i obniżone, interpretacja

Czym są eozynofile?

Eozynofile, określane również jako granulocyty kwasochłonne (w wynikach badań oznaczane jako EOS lub EO), to jeden z pięciu typów białych krwinek (leukocytów) krążących we krwi obwodowej. Nazwa tych komórek pochodzi od ich zdolności do intensywnego wybarwiania się eozyną - kwaśnym barwnikiem o różowoczerwonym zabarwieniu, co jest widoczne w barwieniu metodą Giemsy lub Wrighta. W mikroskopie eozynofile wyróżniają się charakterystycznym dwupłatowym jądrem oraz dużymi, pomarańczowoczerwonymi ziarnistościami wypełniającymi cytoplazmę.

Eozynofile stanowią od 1 do 5% wszystkich leukocytów krwi obwodowej i są stosunkowo nieliczną frakcją białych krwinek. Powstają w szpiku kostnym, gdzie ich dojrzewanie trwa około 8 dni, po czym przechodzą do krwi obwodowej, w której krążą przez zaledwie 6-12 godzin. Następnie migrują do tkanek, gdzie przeżywają od 8 do 12 dni. Głównym miejscem tkankowego rezydowania eozynofili jest błona śluzowa przewodu pokarmowego, skóra oraz drogi oddechowe. Co istotne, większość eozynofili (ponad 95%) znajduje się w tkankach, a nie we krwi obwodowej, dlatego ich liczba we krwi jest jedynie przybliżonym odzwierciedleniem całkowitej puli eozynofili w organizmie.

Eozynofile pełnią przede wszystkim dwie główne funkcje: obronę przed zakażeniami pasożytniczymi (szczególnie helmintami, czyli robakami) oraz udział w reakcjach alergicznych i zapalnych. Ziarnistości eozynofili zawierają silnie toksyczne białka, takie jak główne białko zasadowe (MBP), białko kationowe eozynofili (ECP), peroksydaza eozynofilowa (EPO) oraz neurotoksyna pochodzenia eozynofilowego (EDN), które są skuteczne w niszczeniu dużych pasożytów, ale mogą również uszkadzać własne tkanki organizmu w przebiegu chorób alergicznych i eozynofilowych.

Normy eozynofili

Prawidłowa bezwzględna liczba eozynofili we krwi obwodowej dorosłej osoby wynosi zazwyczaj 0,04-0,4 x10^9/l (tysiąc na litr). W ujęciu procentowym eozynofile stanowią 1-5% wszystkich leukocytów. Bezwzględna liczba eozynofili ma zdecydowanie większe znaczenie kliniczne niż wartość procentowa, ponieważ odsetek eozynofili może się zmieniać w zależności od wahań liczby innych frakcji leukocytów.

Liczba eozynofili we krwi podlega naturalnym wahaniom dobowym, osiągając najniższe wartości rano (co jest związane z dobowym rytmem wydzielania kortyzolu - endogennego glikokortykosteroidu hamującego eozynofile) i najwyższe wartości w godzinach nocnych. Z tego powodu badanie krwi zaleca się wykonywać rano, na czczo, aby zapewnić powtarzalność wyników. Na liczbę eozynofili mogą wpływać również stres fizyczny i emocjonalny, wysiłek fizyczny, menstruacja oraz ciąża (fizjologiczna eozynopenia).

U noworodków może występować przejściowa eozynofilia, która ustępuje samoistnie w pierwszych tygodniach życia i nie wymaga diagnostyki. U dzieci starszych normy eozynofili są zbliżone do norm u dorosłych. Eozynofilię definiuje się jako wzrost bezwzględnej liczby eozynofili powyżej 0,5 x10^9/l, choć dokładne wartości graniczne mogą się różnić w zależności od laboratorium.

Klasyfikacja eozynofilii

Eozynofilia, czyli podwyższony poziom eozynofili we krwi obwodowej, klasyfikowana jest według stopnia nasilenia, co ma istotne znaczenie dla dalszego postępowania diagnostycznego i terapeutycznego.

Eozynofilia łagodna (0,5-1,5 x10^9/l) jest najczęstsza i zwykle towarzyszy chorobom alergicznym, łagodnym zakażeniom pasożytniczym oraz reakcjom polekowym. W wielu przypadkach łagodna eozynofilia nie wymaga rozszerzonej diagnostyki, jeśli można ją wyjaśnić istniejącym schorzeniem alergicznym lub ekspozycją na znany alergen.

Eozynofilia umiarkowana (1,5-5,0 x10^9/l) wymaga już pogłębionej diagnostyki, ponieważ oprócz przyczyn alergicznych i pasożytniczych może wskazywać na choroby eozynofilowe narządów, zapalenia naczyń lub wczesne etapy chorób rozrostowych. Na tym poziomie eozynofilii rośnie ryzyko uszkodzenia narządów przez toksyczne białka uwalniane z ziarnistości eozynofili.

Eozynofilia ciężka (powyżej 5,0 x10^9/l) jest stanem potencjalnie niebezpiecznym, wymagającym pilnej diagnostyki i leczenia. Ciężka eozynofilia wiąże się ze znacznym ryzykiem uszkodzenia narządów, szczególnie serca (eozynofilowe zapalenie mięśnia sercowego, włóknienie wsierdzia), płuc, skóry oraz układu nerwowego. Może wskazywać na zespół hipereozynofilowy, zapalenia naczyń z eozynofilią lub rzadkie nowotwory z eozynofilią klonalną.

Przyczyny podwyższonych eozynofili (eozynofilia)

Podwyższona bezwzględna liczba eozynofili powyżej 0,5 x10^9/l może wskazywać na wiele stanów klinicznych. Dla ułatwienia zapamiętania przyczyn eozynofilii stosuje się angielski mnemonik NAACP: Neoplasm (nowotwory), Allergy (alergia), Addison's disease (choroba Addisona), Connective tissue disease (choroby tkanki łącznej), Parasites (pasożyty).

Choroby alergiczne są najczęstszą przyczyną eozynofilii w krajach rozwiniętych. Astma oskrzelowa, alergiczny nieżyt nosa (katar sienny), atopowe zapalenie skóry (egzema), pokrzywka, alergia pokarmowa oraz alergiczne zapalenie spojówek typowo przebiegają z łagodną do umiarkowanej eozynofilią. Eozynofile odgrywają kluczową rolę w patogenezie astmy, naciekając błonę śluzową oskrzeli i uwalniając mediatory zapalne, które powodują skurcz oskrzeli, nadprodukcję śluzu i przebudowę ścian dróg oddechowych.

Zakażenia pasożytnicze są najczęstszą przyczyną eozynofilii na świecie, szczególnie w krajach tropikalnych i rozwijających się. Eozynofilia jest szczególnie nasilona w zakażeniach helmintami (robakami), których larwy migrują przez tkanki organizmu. Do pasożytów wywołujących znaczną eozynofilię należą: glisty (Ascaris lumbricoides), włosogłówki (Trichuris trichiura), toksokary (Toxocara canis/cati - larwa wędrująca trzewna), włośnie (Trichinella spiralis), przywry (Schistosoma), motylice (Fasciola hepatica) oraz tasiemce bąblowcowe (Echinococcus). Nasilenie eozynofilii koreluje z fazą tkankowej inwazji pasożyta.

Reakcje polekowe z eozynofilią mogą towarzyszyć stosowaniu wielu leków, w tym antybiotyków (penicyliny, cefalosporyny, sulfonamidy), leków przeciwpadaczkowych (karbamazepina, fenytoina), allopurynolu, leków przeciwzapalnych oraz niektórych leków biologicznych. Szczególną postacią jest zespół DRESS (Drug Reaction with Eosinophilia and Systemic Symptoms) - ciężka reakcja polekowa przebiegająca z eozynofilią, gorączką, wysypką i uszkodzeniem narządów wewnętrznych, wymagająca pilnego odstawienia leku sprawczego.

Choroby eozynofilowe narządów obejmują eozynofilowe zapalenie przełyku, eozynofilowe zapalenie żołądka i jelit, eozynofilowe zapalenie płuc (zespół Loefflera), eozynofilowe zapalenie mięśnia sercowego oraz eozynofilowe zapalenie naczyń. W tych schorzeniach eozynofile naciekają specyficzne narządy, powodując przewlekły stan zapalny i uszkodzenie tkanek.

Zapalenie naczyń z eozynofilią - ziarniniakowe zapalenie naczyń z eozynofilią (dawniej zespół Churga-Strauss, obecnie EGPA - Eosinophilic Granulomatosis with Polyangiitis) to rzadkie zapalenie małych i średnich naczyń krwionośnych, przebiegające z astmą, eozynofilią i naciekami eozynofilowymi w różnych narządach. Jest to choroba potencjalnie zagrażająca życiu, wymagająca leczenia immunosupresyjnego.

Zespół hipereozynofilowy (HES) to grupa chorób z utrzymującą się ciężką eozynofilią i uszkodzeniem narządów. HES może mieć charakter idiopatyczny, klonalny (związany z mutacjami genów, np. fuzja FIP1L1-PDGFRA) lub reaktywny (związany z nadprodukcją interleukiny-5 przez limfocyty T).

Przyczyny obniżonych eozynofili (eozynopenia)

Obniżona liczba eozynofili we krwi obwodowej (eozynopenia) jest mniej istotna klinicznie niż eozynofilia i rzadziej stanowi przedmiot diagnostyki. Eozynopenia definiowana jest jako bezwzględna liczba eozynofili poniżej 0,04 x10^9/l, choć w praktyce izolowana eozynopenia bez innych odchyleń rzadko ma samodzielne znaczenie kliniczne.

Ostre infekcje bakteryjne, szczególnie ciężkie, mogą powodować eozynopenię. Mechanizm obejmuje redystrybucję eozynofili do tkanek objętych zapaleniem oraz hamujący wpływ kortyzolu (wydzielanego w odpowiedzi na stres infekcyjny) na eozynofile. Eozynopenia w przebiegu sepsy jest zjawiskiem dobrze udokumentowanym i bywa wykorzystywana jako dodatkowy marker ciężkości infekcji - niektóre badania sugerują, że utrzymująca się eozynopenia w sepsie jest niekorzystnym czynnikiem prognostycznym, a powrót eozynofili do normy koreluje z poprawą kliniczną.

Stosowanie kortykosteroidów (zarówno egzogennych, jak i nadmiar endogennych w zespole Cushinga) jest klasyczną przyczyną eozynopenii. Glikokortykosteroidy powodują apoptozę eozynofili, hamują ich uwalnianie ze szpiku kostnego oraz nasilają ich sekwestrację w tkankach. Ostry stres fizyczny i emocjonalny, poprzez aktywację osi podwzgórze-przysadka-nadnercza i zwiększone wydzielanie kortyzolu, może również prowadzić do przejściowej eozynopenii.

Eozynofilia tropikalna

Eozynofilia tropikalna (TPE - Tropical Pulmonary Eosinophilia) jest szczególnym zespołem klinicznym wywoływanym przez zakażenie filariami (Wuchereria bancrofti, Brugia malayi), które stanowi ważną przyczynę eozynofilii u osób podróżujących lub zamieszkujących regiony tropikalne Azji Południowo-Wschodniej, Indii i Afryki.

Zespół ten objawia się napadowym suchym kaszlem (szczególnie nocnym), dusznością, świszczącym oddechem, gorączką oraz znaczną eozynofilią we krwi obwodowej (często powyżej 3,0 x10^9/l). W badaniach laboratoryjnych stwierdza się bardzo wysokie stężenie IgE całkowitego oraz obecność przeciwciał przeciwfilariowych. W diagnostyce różnicowej eozynofilii u osób z wywiadem podróżniczym do krajów tropikalnych eozynofilia tropikalna powinna być zawsze brana pod uwagę.

W kontekście polskim, najczęstszymi przyczynami eozynofilii związanymi z podróżami tropikalnymi są schistosomatoza, strongyloidoza, filarioza oraz glistnica. U osób powracających z podróży tropikalnych z eozynofilią we krwi obwodowej wskazana jest diagnostyka parazytologiczna obejmująca badanie kału na obecność jaj pasożytów, badania serologiczne oraz w razie potrzeby badania obrazowe.

Kiedy skonsultować się z lekarzem?

Wynik eozynofili powyżej normy powinien być oceniony przez lekarza, szczególnie jeśli eozynofilia jest umiarkowana lub ciężka, utrzymuje się w kolejnych badaniach lub towarzyszą jej objawy kliniczne. Łagodna eozynofilia u osoby z rozpoznaną chorobą alergiczną (astma, katar sienny) jest zwykle oczekiwanym zjawiskiem i nie wymaga rozszerzonej diagnostyki, choć warto o niej poinformować lekarza prowadzącego.

Pilna konsultacja lekarska jest wskazana w przypadku: eozynofilii umiarkowanej i ciężkiej (powyżej 1,5 x10^9/l), eozynofilii z objawami narządowymi (duszność, ból w klatce piersiowej, objawy neurologiczne, zmiany skórne), eozynofilii u osoby bez wywiadu alergicznego oraz eozynofilii z innymi odchyleniami w morfologii krwi. Objawy towarzyszące, które powinny skłonić do wizyty lekarskiej, to: gorączka, wysypka, ból brzucha, biegunka, kaszel, duszność, bóle mięśniowe, obrzęki oraz utrata masy ciała.

Lekarz na podstawie wywiadu (w tym wywiadu alergicznego, podróżniczego i lekowego), badania fizykalnego i dodatkowych badań (IgE całkowite, badania parazytologiczne, CRP, badania obrazowe) ustali przyczynę eozynofilii i zaplanuje odpowiednie postępowanie. W przypadku ciężkiej eozynofilii z podejrzeniem uszkodzenia narządów konieczna może być konsultacja hematologiczna lub alergologiczna.

Przygotowanie do badania eozynofili

Eozynofile oznaczane są w ramach standardowej morfologii krwi obwodowej z rozmazem (wzorem odsetkowym leukocytów). Aby uzyskać wiarygodny wynik, krew należy pobrać rano, na czczo, po minimum 8-12 godzinach od ostatniego posiłku. Poranna pora pobrania jest szczególnie istotna w przypadku eozynofili ze względu na ich wyraźne wahania dobowe - najniższe wartości rano, najwyższe w nocy.

Przed badaniem należy unikać intensywnego wysiłku fizycznego i stresu emocjonalnego. Należy poinformować lekarza o przyjmowanych lekach (szczególnie kortykosteroidach, które obniżają eozynofile), o znanych chorobach alergicznych oraz o niedawnych podróżach do krajów tropikalnych. W przypadku monitorowania eozynofilii kontrolne badania warto wykonywać w tym samym laboratorium i o podobnej porze dnia.

Powiązane badania

• Leukocyty (WBC) - całkowita liczba białych krwinek we krwi obwodowej
• CRP (białko C-reaktywne) - marker stanu zapalnego pomocny w diagnostyce różnicowej eozynofilii
• Panel morfologii - pełna analiza składu krwi obwodowej z rozmazem