Normy hormonów – testosteron, estradiol, progesteron, kortyzol, prolaktyna

Dlaczego znajomość norm hormonalnych jest tak istotna?

Hormony to chemiczni posłańcy organizmu, regulujący niemal każdy aspekt naszego zdrowia -- od metabolizmu i nastroju, przez płodność i funkcje seksualne, po skład ciała i gęstość kości. Nawet niewielkie odchylenia od normy mogą prowadzić do znaczących objawów klinicznych, a ich prawidłowa interpretacja wymaga uwzględnienia płci, wieku, fazy cyklu menstruacyjnego, pory dnia pobrania krwi i wielu innych czynników.

W tym artykule znajdziesz kompletne tabele wartości referencyjnych najważniejszych hormonów: testosteronu, estradiolu, progesteronu, kortyzolu, prolaktyny, DHEA-S i SHBG. Dla każdego hormonu omówimy normy z podziałem na płeć i wiek, przyczyny i objawy za niskiego oraz za wysokiego stężenia, a także wskazówki dotyczące przygotowania do badania. Jeśli interesują Cię hormony tarczycowe, zapraszamy do artykułu normy tarczycy -- TSH, FT3, FT4, a jeśli planujesz ciążę, przydatny będzie artykuł o hormonach płodności -- FSH, LH, AMH.

Możesz też od razu przeanalizować swoje wyniki badań hormonalnych, korzystając z naszego narzędzia, które uwzględnia normy omówione w tym artykule.

Testosteron -- normy, przyczyny odchyleń i diagnostyka

Testosteron to główny androgen -- hormon płciowy odpowiedzialny za rozwój męskich cech płciowych, budowę mięśni, gęstość kości, produkcję nasienia i libido. Choć jest kojarzony przede wszystkim z mężczyznami, odgrywa istotną rolę również w organizmie kobiet, gdzie wpływa na libido, energię, nastrój i metabolizm kostny.

We krwi testosteron występuje w trzech formach: wolny testosteron (1-3% -- biologicznie aktywny), testosteron związany z albuminą (ok. 30-40% -- słabo związany, częściowo dostępny) oraz testosteron związany z SHBG (ok. 60-70% -- biologicznie niedostępny). Suma tych frakcji to testosteron całkowity, który jest najczęściej oznaczanym parametrem.

Tabela norm testosteronu u mężczyzn

Wiek	Testosteron całkowity (ng/dL)	Testosteron całkowity (nmol/l)	Uwagi
18-25 lat	400-1000	13,9-34,7	Szczytowe stężenia
26-35 lat	350-950	12,1-33,0	Początek fizjologicznego spadku
36-45 lat	300-900	10,4-31,2	Spadek o ok. 1% rocznie
46-55 lat	250-850	8,7-29,5	Umiarkowany spadek
56-65 lat	200-750	6,9-26,0	Częstsze objawy niedoboru
> 65 lat	150-700	5,2-24,3	Andropauza -- rozważyć diagnostykę

Testosteron wolny u mężczyzn: norma 5-25 ng/dL (174-867 pmol/l). Wolny testosteron lepiej koreluje z objawami klinicznymi niż testosteron całkowity, szczególnie u mężczyzn z nieprawidłowym SHBG.

Tabela norm testosteronu u kobiet

Parametr	Norma	Jednostka
Testosteron całkowity	15-70	ng/dL
Testosteron całkowity	0,5-2,4	nmol/l
Testosteron wolny	0,3-1,9	ng/dL
Testosteron wolny	10,4-65,9	pmol/l

U kobiet po menopauzie stężenie testosteronu spada o około 50% w porównaniu z okresem reprodukcyjnym, co może przyczyniać się do obniżenia libido, utraty energii i pogorszenia nastroju.

Niski testosteron -- przyczyny i objawy

U mężczyzn (hipogonadyzm -- testosteron < 300 ng/dL):

• Objawy: obniżone libido, zaburzenia erekcji, zmęczenie, utrata masy mięśniowej, przyrost tkanki tłuszczowej (szczególnie brzusznej), obniżony nastrój, trudności z koncentracją, ginekomastia, osteopenia/osteoporoza, zmniejszenie owłosienia ciała
• Przyczyny pierwotne (uszkodzenie jąder): zespół Klinefeltera, wnętrostwo, zapalenie jąder (np. po śwince), urazy, chemioterapia, radioterapia
• Przyczyny wtórne (zaburzenia przysadki): gruczolak przysadki (w tym prolaktynoma), hiperprolaktynemia, zespół Kallmanna, stosowanie opioidów, glikokortykosteroidów, przewlekłe choroby ogólnoustrojowe

U kobiet (testosteron < 15 ng/dL):

• Objawy: obniżone libido, przewlekłe zmęczenie, pogorszenie nastroju, utrata masy mięśniowej
• Przyczyny: menopauza, niewydolność jajników, niedoczynność przysadki, stosowanie doustnych środków antykoncepcyjnych (podwyższają SHBG, obniżając wolny testosteron)

Wysoki testosteron -- przyczyny i objawy

U mężczyzn (testosteron > 1000 ng/dL):

• Przyczyny: egzogenny testosteron (TRT, sterydy anaboliczne), nowotwory jąder, hiperplazja nadnerczy, guzy nadnerczy
• Objawy nadmiaru: trądzik, agresywność, policytemia (podwyższony hematokryt), powiększenie prostaty, bezpłodność (paradoksalnie -- egzogenny testosteron hamuje spermatogenezę)

U kobiet (testosteron > 70 ng/dL):

• Przyczyny: zespół policystycznych jajników (PCOS) -- najczęstsza przyczyna, hiperplazja nadnerczy, guzy jajnika lub nadnerczy, zespół Cushinga, leki (danazol, DHEA)
• Objawy: hirsutyzm (nadmierne owłosienie typu męskiego), trądzik, łysienie androgenowe, zaburzenia miesiączkowania, niepłodność, insulinooporność

Estradiol (E2) -- normy w zależności od fazy cyklu

Estradiol (E2) to najsilniejszy i najważniejszy estrogen w organizmie. U kobiet w wieku rozrodczym produkowany jest głównie przez jajniki, a jego stężenie zmienia się dynamicznie w trakcie cyklu menstruacyjnego. U mężczyzn estradiol powstaje z testosteronu w procesie aromatyzacji i pełni ważną rolę w metabolizmie kostnym i funkcji mózgu.

Tabela norm estradiolu u kobiet -- fazy cyklu

Faza cyklu	Estradiol (pg/mL)	Estradiol (pmol/l)	Dzień cyklu (przy cyklu 28-dniowym)
Faza folikularna wczesna	12,5-166	45,9-609	1.-7. dzień
Faza folikularna późna	85-498	312-1828	8.-13. dzień
Szczyt owulacyjny	130-530	477-1945	14. dzień (ok. 24-36 h przed owulacją)
Faza lutealna	43,8-211	161-774	15.-28. dzień
Menopauza	< 30	< 110	--

Tabela norm estradiolu u mężczyzn

Parametr	Norma	Jednostka
Estradiol	10-40	pg/mL
Estradiol	36,7-146,8	pmol/l

Niski estradiol -- przyczyny i objawy

U kobiet:

• Objawy: nieregularne lub brak miesiączek, suchość pochwy, uderzenia gorąca, nocne poty, bezpłodność, zmniejszenie gęstości kości, pogorszenie nastroju, bóle stawów
• Przyczyny: przedwczesne wygasanie czynności jajników (POI), menopauza, anoreksja/nadmierna utrata masy ciała, intensywny trening (triada sportsmenki), hiperprolaktynemia, hipogonadyzm hipogonadotropowy, chemioterapia, radioterapia miednicy

U mężczyzn: estradiol poniżej 10 pg/mL wiąże się z osteoporozą, przyrostem tkanki tłuszczowej i pogorszeniem libido.

Wysoki estradiol -- przyczyny i objawy

U kobiet:

• Przyczyny: guzy produkujące estrogeny, otyłość (tkanka tłuszczowa aromatyzuje androgeny do estrogenów), endometrioza, stosowanie HRT lub doustnej antykoncepcji, choroby wątroby (upośledzone metabolizowanie estrogenów)
• Objawy: bolesne miesiączki, obrzęki, tkliwość piersi, wahania nastroju, zwiększone ryzyko raka endometrium i piersi przy przewlekle podwyższonym stężeniu

U mężczyzn (estradiol > 40 pg/mL):

• Przyczyny: otyłość (nasilona aromatyzacja), egzogenny testosteron (bez inhibitora aromatazy), choroby wątroby, guzy produkujące estrogeny
• Objawy: ginekomastia, zaburzenia erekcji, obniżenie libido, retencja płynów, wahania nastroju

Progesteron -- normy w fazach cyklu i ciąży

Progesteron to hormon steroidowy produkowany głównie przez ciałko żółte w drugiej połowie cyklu menstruacyjnego, a w ciąży przez łożysko. Jest kluczowy dla przygotowania endometrium do zagnieżdżenia zarodka i utrzymania wczesnej ciąży.

Tabela norm progesteronu u kobiet

Faza cyklu / stan	Progesteron (ng/mL)	Progesteron (nmol/l)	Uwagi
Faza folikularna	0,1-1,5	0,3-4,8	Niskie stężenie -- fizjologiczne
Owulacja	0,5-3,0	1,6-9,5	Początek wzrostu
Faza lutealna (środkowa)	5,0-25,0	15,9-79,5	Szczytowe stężenie; > 10 ng/mL potwierdza owulację
I trymestr ciąży	11,2-90,0	35,6-286,2	Produkcja przez ciałko żółte i wczesne łożysko
II trymestr ciąży	25,6-89,4	81,4-284,3	Łożysko przejmuje produkcję
III trymestr ciąży	48,4-422,5	153,9-1343,2	Najwyższe stężenia
Menopauza	< 0,5	< 1,6	Brak owulacji -- fizjologicznie niski

Tabela norm progesteronu u mężczyzn

Parametr	Norma	Jednostka
Progesteron	0,2-1,4	ng/mL
Progesteron	0,6-4,5	nmol/l

Niski progesteron -- przyczyny i objawy

U kobiet:

• Objawy: plamienie międzymiesiączkowe, skrócona faza lutealna (< 10 dni), trudności z utrzymaniem ciąży (poronienia nawykowe), zespół napięcia przedmiesiączkowego (PMS), nieregularne cykle
• Przyczyny: brak owulacji (cykle bezowulacyjne), niedomoga ciałka żółtego, hiperprolaktynemia, PCOS (w przypadkach bezowulacyjnych), intensywny stres, niedowaga, nadmierne ćwiczenia
• W ciąży: niski progesteron w I trymestrze może zwiększać ryzyko poronienia -- lekarz może zalecić suplementację progestagenem

Wysoki progesteron -- przyczyny i objawy

• Przyczyny: ciąża (fizjologicznie), hiperplazja nadnerczy (wrodzony przerost nadnerczy -- CAH), guzy jajnika lub nadnerczy, suplementacja progesteronem
• Objawy podwyższonego progesteronu (poza ciążą): senność, wzdęcia, tkliwość piersi, wahania nastroju, zatrzymanie płynów

Kortyzol -- profil dobowy i diagnostyka zaburzeń

Kortyzol to główny hormon stresu produkowany przez korę nadnerczy pod kontrolą osi podwzgórze-przysadka-nadnercza (HPA). Reguluje metabolizm glukozy, reakcję zapalną, ciśnienie krwi i rytm dobowy. Stężenie kortyzolu podlega wyraźnemu rytmowi dobowemu -- jest najwyższe rano (6:00-8:00) i najniższe o północy.

Tabela norm kortyzolu w surowicy

Pora pobrania	Kortyzol (ug/dL)	Kortyzol (nmol/l)	Uwagi
Rano (6:00-8:00)	6,2-19,4	171-536	Szczytowe stężenie dobowe
Rano (8:00-10:00)	5,0-18,0	138-497	Nadal wysokie wartości
Popołudnie (16:00-18:00)	2,3-11,9	64-327	Fizjologiczny spadek
Wieczór (20:00-24:00)	< 5,0	< 138	Najniższe stężenie dobowe

Niski kortyzol -- niewydolność kory nadnerczy

Objawy niedoboru kortyzolu:

• Przewlekłe zmęczenie i osłabienie, szczególnie nasilone rano
• Hipotonia (niskie ciśnienie krwi), zawroty głowy przy wstawaniu
• Hipoglikemia (niski poziom glukozy)
• Nudności, wymioty, bóle brzucha
• Przebarwienia skóry (przy pierwotnej niewydolności nadnerczy -- chorobie Addisona)
• Utrata masy ciała, odwodnienie

Przyczyny:

• Choroba Addisona (pierwotna niewydolność nadnerczy) -- autoimmunologiczna destrukcja kory nadnerczy
• Wtórna niewydolność nadnerczy -- patologia przysadki (guz, uraz, napromienianie)
• Jatrogenna (najczęstsza) -- nagłe odstawienie przewlekle stosowanych glikokortykosteroidów (prednizon, hydrokortyzon, deksametazon)
• Przełom nadnerczowy -- stan zagrożenia życia wymagający natychmiastowej hospitalizacji

Wysoki kortyzol -- zespół Cushinga i pseudo-Cushing

Objawy nadmiaru kortyzolu:

• Otyłość centralna (tułowiowa) z cienkimi kończynami
• Twarz księżycowata, bawoli kark
• Fioletowe rozstępy skórne (striae rubrae)
• Cienka, łatwo uszkadzalna skóra, łatwe siniaczenie
• Nadciśnienie tętnicze, hiperglikemia/cukrzyca
• Osteoporoza, miopatia (osłabienie mięśni)
• Zaburzenia nastroju (depresja, lęk, bezsenność)
• U kobiet: hirsutyzm, zaburzenia miesiączkowania

Przyczyny:

• Zespół Cushinga egzogenny (najczęstszy) -- przewlekłe stosowanie glikokortykosteroidów
• Choroba Cushinga -- gruczolak przysadki wydzielający ACTH
• Ektopowe wydzielanie ACTH -- guzy neuroendokrynne (rak drobnokomórkowy płuca)
• Guzy nadnerczy -- gruczolak lub rak nadnercza

Pseudo-Cushing -- stany naśladujące zespół Cushinga z umiarkowanie podwyższonym kortyzolem, ale bez prawdziwego zespołu Cushinga: depresja, alkoholizm, otyłość, zespół bezdechu sennego, przewlekły stres. Różnicowanie wymaga specjalistycznych testów (test z deksametazonem, kortyzol w ślinie o północy, wolny kortyzol w moczu dobowym).

Prolaktyna -- normy i diagnostyka hiperprolaktynemii

Prolaktyna (PRL) to hormon przysadki mózgowej, którego fizjologiczną rolą jest stymulacja laktacji. Poza okresem ciąży i karmienia podwyższona prolaktyna (hiperprolaktynemia) jest stanem patologicznym wymagającym diagnostyki.

Tabela norm prolaktyny

Grupa	Prolaktyna (ng/mL)	Prolaktyna (mIU/l)	Uwagi
Kobiety (nieciężarne)	4,8-23,3	102-496	Współczynnik: 1 ng/mL = ok. 21,2 mIU/l
Kobiety (ciąża)	do 200-300	do 4240-6360	Fizjologiczny wzrost
Kobiety (laktacja)	do 200-300	do 4240-6360	Szczyt przy karmieniu
Mężczyźni	4,0-15,2	85-322	Niższe normy niż u kobiet

Hiperprolaktynemia -- przyczyny

• Leki (najczęstsza przyczyna): neuroleptyki (haloperidol, risperidon, olanzapina), metoklopramid, domperidon, niektóre leki przeciwdepresyjne (SSRI), werapamil
• Prolaktynoma -- gruczolak przysadki wydzielający prolaktynę (mikroprolaktynoma < 10 mm, makroprolaktynoma >= 10 mm). Prolaktyna > 200 ng/mL jest silnie sugestywna dla makroprolaktynomy
• Niedoczynność tarczycy -- podwyższone TRH stymuluje wydzielanie prolaktyny (dlatego warto oznaczyć TSH przy hiperprolaktynemii)
• Ucisk szypuły przysadki -- guzy okolicy siodła tureckiego inne niż prolaktynoma (efekt szypułowy -- prolaktyna zwykle < 100 ng/mL)
• Inne: przewlekła niewydolność nerek, marskość wątroby, stymulacja brodawek sutkowych, stres

Hiperprolaktynemia -- objawy

U kobiet: zaburzenia lub brak miesiączki, mlekotok, bezpłodność, obniżone libido, suchość pochwy, osteopenia

U mężczyzn: zaburzenia erekcji, obniżone libido, ginekomastia, niepłodność (hamowanie GnRH -> obniżenie FSH i LH -> obniżenie testosteronu), osteoporoza

Zasady prawidłowego badania prolaktyny

Prolaktyna jest bardzo wrażliwa na czynniki zakłócające, dlatego:

• Krew pobierać rano, 1-2 godziny po przebudzeniu (nie bezpośrednio po wstaniu)
• Unikać stresu, wysiłku fizycznego i stymulacji brodawek sutkowych przed badaniem
• Nie pobierać krwi bezpośrednio po badaniu ginekologicznym piersi
• W razie wątpliwości powtórzyć badanie dwukrotnie
• Przy wysokich wartościach (> 150 ng/mL) wykluczyć efekt hook (efekt haczykowaty) -- zlecić rozcieńczenie próbki

DHEA-S -- marker androgenów nadnerczowych

DHEA-S (siarczan dehydroepiandrosteronu) to najobficiej występujący hormon steroidowy we krwi, produkowany głównie przez korę nadnerczy (95%). Jest prekursorem testosteronu i estrogenów. W diagnostyce klinicznej pomaga odróżnić nadnerczowe źródło nadmiaru androgenów od jajnikowego.

Tabela norm DHEA-S

Wiek	Kobiety (ug/dL)	Kobiety (umol/l)	Mężczyźni (ug/dL)	Mężczyźni (umol/l)
18-29 lat	44-332	1,2-9,0	89-457	2,4-12,4
30-39 lat	31-228	0,8-6,2	65-334	1,8-9,1
40-49 lat	18-244	0,5-6,6	48-244	1,3-6,6
50-59 lat	12-188	0,3-5,1	35-217	1,0-5,9
> 60 lat	10-154	0,3-4,2	25-171	0,7-4,6

Podwyższone DHEA-S sugeruje nadnerczowe źródło nadmiaru androgenów: hiperplazja nadnerczy (wrodzony przerost nadnerczy -- CAH, szczególnie postać nieklasyczna), guzy nadnerczy, zespół Cushinga, PCOS (w ok. 20-30% przypadków podwyższone DHEA-S).

Obniżone DHEA-S występuje w: niewydolności nadnerczy (choroba Addisona), terapii glikokortykosteroidami, fizjologicznym starzeniu się (spadek DHEA-S po 30. roku życia jest jednym z najbardziej powtarzalnych zmian hormonalnych związanych z wiekiem).

SHBG -- globulina wiążąca hormony płciowe

SHBG (Sex Hormone-Binding Globulin) to glikoproteina produkowana głównie przez wątrobę, która wiąże testosteron (z dużym powinowactwem) i estradiol (z mniejszym powinowactwem), regulując dostępność biologiczną tych hormonów. Oznaczenie SHBG jest niezbędne do prawidłowej interpretacji stężeń hormonów płciowych.

Tabela norm SHBG

Grupa	SHBG (nmol/l)	Uwagi
Kobiety (wiek rozrodczy)	18-144	Wyższe na antykoncepcji hormonalnej
Kobiety (menopauza)	15-120	Spadek po menopauzie
Mężczyźni	10-57	Wzrasta z wiekiem

Indeks wolnych androgenów (FAI)

FAI = (testosteron całkowity / SHBG) x 100

FAI jest przydatnym wskaźnikiem biodostępności androgenów, szczególnie u kobiet z podejrzeniem PCOS. Prawidłowy FAI u kobiet wynosi < 5, a podwyższony FAI (> 5) sugeruje hiperandrogenizm, nawet przy prawidłowym testosteronie całkowitym.

Czynniki wpływające na SHBG

Podwyższają SHBG:

• Estrogeny (ciąża, doustna antykoncepcja hormonalna, HRT)
• Nadczynność tarczycy
• Anoreksja, znaczna utrata masy ciała
• Marskość wątroby
• Podeszły wiek (u mężczyzn)
• Leki przeciwdrgawkowe (fenytoina, karbamazepina)

Obniżają SHBG:

• Otyłość i insulinooporność
• Niedoczynność tarczycy
• Hiperandrogenizm (PCOS)
• Zespół Cushinga
• Akromegalia
• Glikokortykosteroidy, androgeny
• Cukrzyca typu 2

Niskie SHBG u kobiet z prawidłowym testosteronem całkowitym może oznaczać podwyższony wolny testosteron i wyjaśniać objawy hiperandrogenizmu (trądzik, hirsutyzm) -- dlatego samo oznaczenie testosteronu całkowitego może nie wystarczyć.

Choroby i stany kliniczne związane z zaburzeniami hormonalnymi

Zespół policystycznych jajników (PCOS)

PCOS to najczęstsza endokrynopatia kobiet w wieku rozrodczym, dotykająca 6-12% populacji. Diagnostyka opiera się na kryteriach rotterdamskich (co najmniej 2 z 3):

1. Hiperandrogenizm -- kliniczny (hirsutyzm, trądzik) lub biochemiczny (podwyższony testosteron, podwyższony FAI, podwyższony DHEA-S)
2. Zaburzenia owulacji -- oligoowulacja lub anoowulacja (nieregularne cykle, cykle > 35 dni)
3. Policystyczna morfologia jajników w USG

Typowy profil hormonalny w PCOS:

• Podwyższony testosteron całkowity i/lub wolny
• Podwyższony FAI (> 5)
• Obniżone SHBG
• Podwyższony stosunek LH/FSH (> 2:1) -- u części pacjentek
• Podwyższona insulina i HOMA-IR (insulinooporność współistnieje u 50-80% kobiet z PCOS)
• Progesteron w fazie lutealnej < 5 ng/mL (brak owulacji)

Hipogonadyzm męski

Hipogonadyzm to stan obniżonej produkcji testosteronu, potwierdzony biochemicznie (testosteron < 300 ng/dL w co najmniej dwóch porannych pomiarach) i klinicznie (objawy niedoboru). Dzieli się na:

• Hipogonadyzm pierwotny (hipergonadotropowy) -- uszkodzenie jąder, podwyższone FSH i LH, obniżony testosteron. Przyczyny: zespół Klinefeltera, uszkodzenie po chemioterapii, wnętrostwo
• Hipogonadyzm wtórny (hipogonadotropowy) -- zaburzenia przysadki/podwzgórza, obniżone lub prawidłowe FSH i LH, obniżony testosteron. Przyczyny: gruczolak przysadki, hiperprolaktynemia, otyłość, stosowanie opioidów, przewlekły stres
• Hipogonadyzm późny (LOH -- Late Onset Hypogonadism) -- związany z wiekiem spadek testosteronu u mężczyzn > 40 lat, z towarzyszącymi objawami

Zespół Cushinga

Zespół Cushinga to stan przewlekłego nadmiaru kortyzolu. Diagnostyka:

1. Badanie przesiewowe: kortyzol w ślinie o północy (> 2 ng/mL jest nieprawidłowy), wolny kortyzol w moczu dobowym (> 3x górna granica normy), test hamowania 1 mg deksametazonu (kortyzol rano > 1,8 ug/dL = brak hamowania)
2. Różnicowanie przyczyny: ACTH w surowicy, test CRH, cewnikowanie zatok skalistych, MRI przysadki, CT nadnerczy

Hiperprolaktynemia -- algorytm diagnostyczny

Przy stwierdzeniu podwyższonej prolaktyny należy:

1. Wykluczyć przyczyny fizjologiczne: ciąża, laktacja, stres, stymulacja brodawek
2. Wykluczyć przyczyny polekowe: analiza stosowanych leków (neuroleptyki, metoklopramid, SSRI)
3. Oznaczyć TSH -- wykluczyć niedoczynność tarczycy jako przyczynę
4. Wykonać MRI przysadki -- przy potwierdzonej hiperprolaktynemii bez przyczyn polekowych, szczególnie przy PRL > 100 ng/mL
5. Wykluczyć makroprolaktynemię -- zlecić oznaczenie prolaktyny po precypitacji PEG (podwyższona makroprolaktyna nie wymaga leczenia)

Kiedy i jak badać hormony -- praktyczne wskazówki

Prawidłowe przygotowanie do badań hormonalnych jest kluczowe, ponieważ wiele hormonów podlega wahaniom dobowym, cyklicznym i zależy od czynników zewnętrznych.

Testosteron

• Pora pobrania: rano, między 7:00 a 10:00 (testosteron najwyższy rano, różnica dobowa do 30%)
• Na czczo: tak, preferowane
• Powtórzenie: nieprawidłowy wynik zawsze potwierdzić w drugim porannym badaniu
• Co zlecić: testosteron całkowity + SHBG (pozwala obliczyć wolny testosteron i FAI); u mężczyzn z nieprawidłowym wynikiem -- FSH, LH, prolaktyna, estradiol

Estradiol

• Dzień cyklu: najczęściej 2.-5. dzień cyklu (faza folikularna) lub według wskazań lekarza
• Na czczo: preferowane, ale nie bezwzględnie konieczne
• Uzupełniająco: warto oznaczyć łącznie z FSH i LH w ramach oceny rezerwy jajnikowej

Progesteron

• Dzień cyklu: 21.-23. dzień (przy cyklu 28-dniowym) lub 7 dni po spodziewanej owulacji
• Cel: potwierdzenie owulacji (progesteron > 10 ng/mL = owulacja odbyła się prawidłowo)
• Na czczo: nie jest wymagane

Kortyzol

• Pora pobrania: rano, godz. 7:00-9:00 (profil poranny) lub według wskazań (profil dobowy, kortyzol o północy)
• Na czczo: tak
• Ważne: unikać stresu przed badaniem, wyspać się (bezsenność podwyższa kortyzol)
• Leki: poinformować lekarza o stosowanych glikokortykosteroidach (nawet wziewnych, donosowych, w maściach)

Prolaktyna

• Pora pobrania: 1-2 godziny po przebudzeniu, nie bezpośrednio po wstaniu
• Na czczo: preferowane
• Unikać: wysiłku fizycznego, stresu, stymulacji brodawek sutkowych na 24 h przed badaniem
• Ważne: nie pobierać krwi bezpośrednio po badaniu ginekologicznym piersi

DHEA-S

• Pora pobrania: rano (choć DHEA-S wykazuje relatywnie niewielkie wahania dobowe)
• Na czczo: preferowane
• Zaleta: stabilne stężenie w surowicy, mniejsze wahania niż DHEA, dlatego jest preferowane w diagnostyce

Zbiorcza tabela norm hormonalnych

Hormon	Grupa	Norma	Jednostka
Testosteron całkowity	Mężczyźni (18-50 lat)	300-1000	ng/dL
Testosteron całkowity	Kobiety	15-70	ng/dL
Testosteron wolny	Mężczyźni	5-25	ng/dL
Testosteron wolny	Kobiety	0,3-1,9	ng/dL
Estradiol	Kobiety (faza folikularna)	12,5-166	pg/mL
Estradiol	Kobiety (szczyt owulacyjny)	130-530	pg/mL
Estradiol	Kobiety (faza lutealna)	43,8-211	pg/mL
Estradiol	Kobiety (menopauza)	< 30	pg/mL
Estradiol	Mężczyźni	10-40	pg/mL
Progesteron	Kobiety (faza folikularna)	0,1-1,5	ng/mL
Progesteron	Kobiety (faza lutealna)	5,0-25,0	ng/mL
Progesteron	Mężczyźni	0,2-1,4	ng/mL
Kortyzol	Rano (6:00-10:00)	5,0-19,4	ug/dL
Kortyzol	Wieczór (20:00-24:00)	< 5,0	ug/dL
Prolaktyna	Kobiety	4,8-23,3	ng/mL
Prolaktyna	Mężczyźni	4,0-15,2	ng/mL
DHEA-S	Kobiety (18-29 lat)	44-332	ug/dL
DHEA-S	Mężczyźni (18-29 lat)	89-457	ug/dL
SHBG	Kobiety	18-144	nmol/l
SHBG	Mężczyźni	10-57	nmol/l

Podsumowanie

Diagnostyka hormonalna to jedna z najbardziej złożonych dziedzin medycyny laboratoryjnej. Prawidłowa interpretacja wyników wymaga uwzględnienia płci, wieku, fazy cyklu menstruacyjnego, pory dnia pobrania krwi, stosowanych leków i kontekstu klinicznego. Pojedynczy wynik rzadko daje pełny obraz -- dopiero analiza wzajemnych relacji między hormonami (np. testosteron + SHBG + FAI, kortyzol + ACTH, prolaktyna + TSH) pozwala na postawienie trafnej diagnozy.

Jeśli chcesz szybko i kompleksowo przeanalizować swoje wyniki badań hormonalnych, skorzystaj z naszego narzędzia do analizy wyników badań, które uwzględnia wszystkie normy omówione w tym artykule i analizuje wzajemne relacje między parametrami. Warto także zapoznać się z artykułami o normach tarczycy oraz hormonach płodności (FSH, LH, AMH), które uzupełniają diagnostykę hormonalną.

---

Zastrzeżenie medyczne: Niniejszy artykuł ma charakter wyłącznie informacyjny i edukacyjny. Nie stanowi porady medycznej, diagnozy ani zalecenia leczenia. Przedstawione zakresy referencyjne mają charakter orientacyjny i mogą różnić się od norm stosowanych w konkretnym laboratorium. Wyniki badań hormonalnych powinny być zawsze interpretowane przez lekarza (endokrynologa, ginekologa, urologa lub internistę) w kontekście indywidualnej sytuacji klinicznej, objawów, wywiadu medycznego oraz wyników innych badań. W przypadku nieprawidłowych wyników badań hormonalnych należy skonsultować się z lekarzem. Nie należy samodzielnie podejmować decyzji o rozpoczęciu, zmianie lub zaprzestaniu leczenia na podstawie informacji zawartych w tym artykule.